Υπάρχουν ιδέες που δεν απέτυχαν επειδή εφαρμόστηκαν λάθος αλλά επειδή ήταν λανθασμένες εξαρχής. Ο μαρξισμός είναι μία από αυτές. Δεν είναι απλώς μια θεωρία που παρεξηγήθηκε από κακούς ηγέτες ή παραμορφώθηκε από αυταρχικά καθεστώτα, όπως υποστηρίζουν καλοσιτισμένοι οπαδοί του “επίγειου Άη Βασίλη”. Είναι μια θεωρία που, όταν επιχειρήθηκε να εφαρμοστεί στην πραγματική ζωή, ξανά και ξανά, οδήγησε στο ίδιο αποτέλεσμα: συγκέντρωση εξουσίας, φτώχεια, καταπίεση και βία.
Ας δούμε τα τέσσερα βασικά σημεία στα οποία ο Μαρξ έκανε λάθος.
Πρώτον: η εργασιακή θεωρία της αξίας.
Ο Μαρξ πίστευε ότι η αξία ενός προϊόντος καθορίζεται κυρίως από την εργασία που έχει ενσωματωθεί σε αυτό. Αλλά η πραγματική οικονομία δεν λειτουργεί έτσι. Μπορεί κάποιος να δουλέψει δέκα ώρες για να φτιάξει κάτι άχρηστο, κακόγουστο ή μη λειτουργικό. Ο κόπος του μπορεί να είναι πραγματικός. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το προϊόν έχει αξία.
Η αξία δεν γεννιέται μόνο από την εργασία. Γεννιέται από τη χρησιμότητα, τη ζήτηση, την ποιότητα, την καινοτομία, τη σπανιότητα, την ανάγκη του ανθρώπου που είναι διατεθειμένος να πληρώσει. Με απλά λόγια: δεν αρκεί να κουραστείς για να αξίζει αυτό που έφτιαξες. Πρέπει κάποιος να το χρειάζεται ή να το θέλει.
Ο Μαρξ υποτίμησε δραματικά τον ρόλο του καταναλωτή. Έβλεπε την παραγωγή σχεδόν μηχανικά, σαν να αρκούσε να μετρήσεις ώρες εργασίας και να βγάλεις αξία. Μόνο που η αγορά δεν είναι λογιστικό τετράδιο. Είναι ένα πεδίο ανθρώπινων επιλογών, αναγκών, επιθυμιών και προτιμήσεων.
Δεύτερον: η υπεραξία.
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του μαρξιστικού επιχειρήματος: ότι ο καπιταλιστής κλέβει από τον εργάτη την «απλήρωτη» εργασία του. Όμως αυτή η εικόνα είναι υπερβολικά απλοϊκή.
Γιατί ο επιχειρηματίας δεν είναι απλώς κάποιος που κάθεται σε μια καρέκλα και εισπράττει. Σε μια πραγματική οικονομία, κάποιος πρέπει να σκεφτεί το προϊόν, να βρει την αγορά, να οργανώσει την παραγωγή, να πάρει το ρίσκο, να βάλει κεφάλαιο, να πληρώσει μισθούς πριν υπάρξει κέρδος, να αναλάβει δάνεια, αποτυχίες, ζημιές, ευθύνες.
Αυτό δεν είναι εργασία; Η οργάνωση δεν είναι εργασία; Η ευθύνη δεν είναι εργασία; Η ανάληψη ρίσκου δεν έχει αξία;
Το να λες ότι μόνο αυτός που αγγίζει το υλικό παράγει αξία είναι σαν να λες ότι στο χτίσιμο ενός σπιτιού μετράει μόνο ο εργάτης που κουβαλάει το τούβλο και όχι ο αρχιτέκτονας, ο μηχανικός, ο άνθρωπος που πλήρωσε το έργο, αυτός που πήρε την ευθύνη αν κάτι πάει στραβά.
Ο Μαρξ είδε την οικονομία ως σύγκρουση δύο στρατοπέδων: του εργάτη και του καπιταλιστή. Αλλά η πραγματική παραγωγή είναι πολύ πιο σύνθετη. Είναι συνεργασία γνώσης, εργασίας, κεφαλαίου, οργάνωσης, τεχνολογίας και ρίσκου.
Τρίτον: η δήθεν αναπόφευκτη εξαθλίωση των εργαζομένων.
Σύμφωνα με τον Μαρξ, ο καπιταλισμός θα οδηγούσε τους πλούσιους σε όλο και μεγαλύτερο πλούτο και τους εργάτες σε όλο και βαθύτερη φτώχεια. Η ιστορία, όμως, δεν του έκανε τη χάρη.
Στις χώρες όπου αναπτύχθηκε ο καπιταλισμός, δημιουργήθηκε κάτι που ο Μαρξ δεν είχε προβλέψει σωστά: μια μεγάλη μεσαία τάξη. Εργαζόμενοι με ιδιοκτησία, αποταμιεύσεις, εκπαίδευση, υγειονομική περίθαλψη, διακοπές, καταναλωτικές επιλογές, κοινωνική κινητικότητα.
Προφανώς ο καπιταλισμός δεν εξαφάνισε τις ανισότητες. Δεν δημιούργησε παράδεισο. Δημιούργησε όμως κοινωνίες στις οποίες ο μέσος εργαζόμενος ζει με επίπεδο ασφάλειας, άνεσης και πρόσβασης σε αγαθά που θα ήταν αδιανόητο τον 19ο αιώνα.
Το πρόβλημα του Μαρξ ήταν ότι σκεφτόταν με δύο κουτάκια: από τη μία οι αστοί, από την άλλη οι εξαθλιωμένοι εργάτες. Δεν μπόρεσε να προβλέψει ότι ανάμεσα σε αυτά τα δύο θα εμφανιζόταν ένας τεράστιος χώρος: οι μικρομεσαίοι, οι επαγγελματίες, οι ειδικευμένοι εργαζόμενοι, οι μικροϊδιοκτήτες, οι άνθρωποι που δεν είναι ούτε μεγιστάνες ούτε πεινασμένοι προλετάριοι.
Και τελικά αυτή η μεσαία τάξη έγινε ο βασικός πυλώνας σταθερότητας στις δημοκρατικές κοινωνίες.
Τέταρτον: το κράτος θα αυτο-εξαΰλωθεί
Ο Μαρξισμός υποσχέθηκε ότι, αφού το κράτος πάρει στα χέρια του τα μέσα παραγωγής και οργανώσει την κοινωνία σε νέες βάσεις, κάποια στιγμή το κράτος θα γίνει περιττό και θα εξαφανιστεί.
Αυτό είναι ίσως το πιο αφελές σημείο όλης της θεωρίας.
Γιατί στην πράξη, όταν δίνεις στο κράτος τον έλεγχο της οικονομίας, των εργοστασίων, της γης, της ενημέρωσης, της παιδείας, της αστυνομίας, της δικαιοσύνης και της καθημερινής ζωής, το κράτος δεν εξαφανίζεται. Γίνεται πανίσχυρο.
Και κανένας μηχανισμός εξουσίας δεν παραδίδει οικειοθελώς την εξουσία του. ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΟΥΤΕ ΕΝΑ ιστορικό παράδειγμα όπου μια πανίσχυρη κρατική γραφειοκρατία ξύπνησε ένα πρωί και είπε: «Ωραία, αρκετά κυβερνήσαμε, τώρα διαλυόμαστε για χάρη της ελευθερίας των ανθρώπων».
Αυτό που συνέβη ήταν το αντίθετο. Όπου εφαρμόστηκε ο μαρξισμός, το κράτος δεν μαράζωσε. Φούσκωσε. Έγινε κόμμα, αστυνομία, λογοκρισία, στρατόπεδα συγκέντρωσης, μυστικές υπηρεσίες, έλεγχος της σκέψης, έλεγχος της παραγωγής, έλεγχος του ανθρώπου.
Ο μαρξισμός ξεκίνησε υποσχόμενος απελευθέρωση από την εκμετάλλευση, αλλά στην πράξη έδωσε σε μια νέα τάξη εξουσίας το απόλυτο εργαλείο κυριαρχίας: το μονοπώλιο της οικονομίας και της πολιτικής ζωής.
Γι’ αυτό η αποτυχία του δεν ήταν ατύχημα αλλά ενσωματωμένη στη λογική του. Και η γοητεία της βρίσκεται ακόμα και σήμερα στο ότι προσφέρει εύκολες απαντήσεις σε δύσκολα προβλήματα. Βρίσκεται στο ότι μετατρέπει τη ζήλια σε θεωρία, την αποτυχία σε ιστορική αποστολή και την κατάληψη της εξουσίας σε υπόσχεση δικαιοσύνης.
Αλλά ξέρουμε πολύ καλά ότι τα δύσκολα προβλήματα δεν έχουν απλή λύση. Εκείνοι που υπόσχονται εύκολες λύσεις – πρώτα έρχονται στην εξουσία και μετά σου παίρνουν και τα ελάχιστα που έχεις. Το έχουμε δει αρκετές φορές στην ιστορία και δεν θέλουμε να το ξαναδούμε.
ww3.gr
