Εξηγούμε με απλά λόγια τι έχει αλλάξει στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, ποια σημάδια δείχνουν επιστροφή της έντασης στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο και ποια είναι τα βασικά σημεία που πρέπει να παρακολουθούμε τους επόμενους μήνες.
Για περίπου τρία χρόνια, μετά τη μεγάλη ένταση του 2020–2022, Ελλάδα και Τουρκία προσπάθησαν να κρατήσουν χαμηλούς τόνους. Οι δύο κυβερνήσεις διατήρησαν ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας, περιόρισαν τις δημόσιες αντιπαραθέσεις και απέφυγαν κρίσεις μεγάλης κλίμακας στο Αιγαίο.
Τις τελευταίες εβδομάδες όμως εμφανίζονται όλο και περισσότερες ενδείξεις ότι αυτή η περίοδος σχετικής ηρεμίας φτάνει στα όριά της. Η Αθήνα δεν θεωρεί ότι βρισκόμαστε ήδη σε κρίση, αλλά προετοιμάζεται για πιθανή νέα κλιμάκωση.
Τι έχει αλλάξει;
– Ο Ερντογάν επανέφερε το θέμα της αποστρατιωτικοποίησης των νησιών. Ο Τούρκος πρόεδρος κάλεσε την Ελλάδα να εγκαταλείψει αυτό που χαρακτήρισε «λανθασμένο δρόμο» εξοπλισμού νησιών που, κατά την τουρκική θέση, πρέπει να παραμένουν αποστρατιωτικοποιημένα. Παράλληλα έκανε άμεση αναφορά στο Καστελλόριζο.
– Η Τουρκία δημιούργησε δύο δικά της “θαλάσσια πάρκα”. Το ένα βρίσκεται στην περιοχή απέναντι από το Καστελλόριζο και το δεύτερο κοντά στις τουρκικές ακτές μεταξύ Σαμοθράκης και Λήμνου. Η Αθήνα θεωρεί ότι οι σχετικές τουρκικές δηλώσεις επιχειρούν να παγιώσουν αμφισβητήσεις ελληνικών θαλάσσιων δικαιωμάτων.
– Τουρκικό ερευνητικό πλοίο κινείται νότια του Καστελλόριζου. Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX για έρευνες του TÜBİTAK Marmara σε περιοχή όπου η Ελλάδα θεωρεί ότι έχει αρμοδιότητα. Η Αθήνα απάντησε με αντι-NAVTEX, απορρίπτοντας την τουρκική δικαιοδοσία.
– Τα τουρκικά drones έχουν ξαναγίνει καθημερινή παρουσία στο Αιγαίο. Ελληνικές αρχές καταγράφουν εδώ και εβδομάδες πτήσεις Bayraktar κυρίως στο βορειοανατολικό Αιγαίο. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν καταγραφεί και παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου, στις οποίες απαντούν ελληνικά μαχητικά.
– Το καλώδιο Ελλάδας – Κύπρου μπορεί να γίνει το επόμενο σημείο τριβής. Η Αθήνα σχεδιάζει να συνεχίσει τις έρευνες για την ηλεκτρική διασύνδεση Great Sea Interconnector. Η Τουρκία θεωρεί ότι μέρος των εργασιών αφορά θαλάσσιες περιοχές στις οποίες έχει δικαιώματα και έχει ήδη προειδοποιήσει ότι δεν αποδέχεται μονομερείς ελληνικές ενέργειες. Η ελληνική θέση είναι ότι δεν απαιτείται τουρκική άδεια.
Έχουμε επιστροφή στο 2020;
Όχι ακόμη. Δεν υπάρχει σήμερα μια κατάσταση αντίστοιχη με την κρίση του Oruc Reis, με πολεμικά πλοία των δύο χωρών να βρίσκονται για εβδομάδες σε κατάσταση υψηλής ετοιμότητας.
Αυτό που υπάρχει είναι μια σταδιακή επαναφορά των παλιών διαφορών στο προσκήνιο: υφαλοκρηπίδα, θαλάσσιες ζώνες, Καστελλόριζο, αποστρατιωτικοποίηση νησιών και οι λεγόμενες «γκρίζες ζώνες».
Η εκτίμηση που μεταφέρεται από την Αθήνα είναι χαρακτηριστική: ο Ερντογάν φαίνεται να επιδιώκει αυτή τη στιγμή «ένταση, όχι κρίση». Η διαφορά όμως ανάμεσα στα δύο μπορεί να αποδειχθεί μικρή όταν υπάρχουν ταυτόχρονα πλοία, drones, στρατιωτικές δυνάμεις και αντικρουόμενες διεκδικήσεις στην ίδια περιοχή.
Τι πρέπει να παρακολουθούμε τώρα;
- * αν αυξηθούν οι παραβιάσεις και οι αναχαιτίσεις στο Αιγαίο,
- * αν το TÜBİTAK Marmara συνοδευτεί στο μέλλον από τουρκικά πολεμικά πλοία,
- * τι θα γίνει όταν ξεκινήσουν οι νέες έρευνες για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου,
- * αν η Τουρκία επιχειρήσει να εφαρμόσει στην πράξη περιορισμούς μέσα στα νέα «θαλάσσια πάρκα»,
- * και αν η Αθήνα προχωρήσει σε νέες κινήσεις, όπως επέκταση των χωρικών υδάτων νότια της Κρήτης.
Η ελληνοτουρκική προσέγγιση των τελευταίων ετών δεν έχει καταρρεύσει. Οι δίαυλοι επικοινωνίας παραμένουν ανοιχτοί και καμία από τις δύο πλευρές δεν δείχνει να επιδιώκει στρατιωτική σύγκρουση. Όμως η περίοδος κατά την οποία οι βασικές διαφορές μπορούσαν απλώς να παραμένουν στο περιθώριο φαίνεται να τελειώνει.
