Το κείμενο αναλύει τον τρόπο με τον οποίο η πολιτική προπαγάνδα χρησιμοποιεί παλιά αρχέτυπα, μύθους και σύμβολα για να κατασκευάσει την εικόνα του «μεγάλου ηγέτη». Μέσα από το παράδειγμα του Βλαντίμιρ Πούτιν, δείχνει πώς ένας γκρίζος αξιωματικός των μυστικών υπηρεσιών παρουσιάστηκε σταδιακά ως πατέρας του έθνους, πολεμιστής, τεχνοκράτης, προστάτης της πίστης και ατρόμητος ηγέτης. Φωτογραφίες, σκηνοθετημένες εμφανίσεις, ελεγχόμενα ΜΜΕ, κατασκευασμένοι εχθροί και επανάληψη δημιούργησαν έναν πολιτικό μύθο που πολλοί εξακολουθούν να πιστεύουν, θεωρώντας προπαγανδιστικό παραμύθι ως «αλήθεια που κάποιοι προσπαθούν να κρύψουν».
Οι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται τον κόσμο μόνο μέσα από γεγονότα, αριθμούς και λογικά επιχειρήματα. Τον αντιλαμβάνονται και μέσα από ιστορίες. Από πολύ μικρή ηλικία μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε συγκεκριμένους ρόλους: τον σωτήρα, τον προδότη, τον πατέρα, τον πολεμιστή, τον μάρτυρα, τον σοφό, τον εχθρό, τον άνθρωπο που εμφανίζεται την κρίσιμη στιγμή για να αποκαταστήσει την αλήθεια. Αυτά τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα μπορούμε, χάριν συντομίας, να τα ονομάσουμε «αρχέτυπα».
Τα αρχέτυπα λειτουργούν σαν έτοιμες φόρμες μέσα στο μυαλό μας. Όταν τα συναντάμε, δεν χρειάζεται να μας εξηγήσει κανείς από την αρχή τι σημαίνουν. Το αδικημένο παιδί προκαλεί συμπόνια. Ο προδότης προκαλεί οργή. Ο σωτήρας προκαλεί ελπίδα. Ο μάρτυρας προκαλεί σεβασμό ή ενοχή. Ο δυνατός πατέρας υπόσχεται προστασία. Ο πολεμιστής υπόσχεται νίκη. Αυτές οι μορφές επαναλαμβάνονται σε μύθους, θρησκείες, παραμύθια, μυθιστορήματα, ταινίες, διαφημίσεις και πολιτικές καμπάνιες.
Γι’ αυτό η χρήση των αρχετύπων δεν περιορίστηκε ποτέ στη μυθοπλασία. Πλήθος κόσμου γύρω μας προσπαθεί να εκμεταλλευτεί τα συναισθήματα που μας προκαλούν αυτές οι παλιές φόρμες, ώστε να ελέγξει συγκεκριμένες αντιδράσεις μας. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το μάρκετινγκ και η διαφήμιση, όπου το χτίσιμο ενός «μύθου» γύρω από ένα προϊόν πατάει πάνω σε εικόνες και σύμβολα που έχουμε ήδη μέσα μας, με στόχο να μας οδηγήσει σε συγκεκριμένη ενέργεια. Συνήθως, να αγοράσουμε.
Αν μια εταιρεία καλλυντικών θέλει να πουλήσει την ιδέα της αυτοαποδοχής, μπορεί να πατήσει στο αρχέτυπο της Φροντιστικής Μητέρας ή του Αυθεντικού Εαυτού. Αν μια εταιρεία τεχνολογίας θέλει να πουλήσει καινοτομία, μπορεί να πατήσει στον Δημιουργό, στον Επαναστάτη ή στον Προμηθέα που φέρνει τη φωτιά στους ανθρώπους. Αν μια μάρκα θέλει να πουλήσει ελευθερία και ανδρική μοναξιά, μπορεί να ντύσει τον πελάτη της με το αρχέτυπο του καουμπόη, του περιπλανώμενου πολεμιστή, του ανθρώπου που δεν ανήκει πουθενά.
Στην πολιτική, όμως, όλα αυτά γίνονται πολύ πιο επικίνδυνα. Εκεί το προϊόν δεν είναι ένα σαπούνι, ένα αυτοκίνητο ή ένα κινητό τηλέφωνο. Είναι ένας άνθρωπος που ζητά εξουσία. Και όταν ο άνθρωπος αυτός καταφέρει να ντυθεί με τα ρούχα του σωτήρα, του πατέρα, του μάρτυρα, του πολεμιστή ή του αναγεννητή ενός έθνους, τότε η πολιτική κρίση του κοινού μπορεί να αντικατασταθεί από μια πολύ παλιά, πολύ γνώριμη και πολύ ισχυρή ανάγκη: να πιστέψει σε έναν μύθο.
ΜΙΑ ΤΕΧΝΗ ΠΑΛΙΑ ΣΑΝ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ
Πολύ νωρίτερα όμως από το εμπορικό μάρκετινγκ δημιουργήθηκε μια ολόκληρη «επιστήμη» καθοδήγησης των συναισθημάτων και των αποφάσεων των πληθυσμών σε έναν άλλο τομέα, στο λεγόμενο πολιτικό μάρκετινγκ. Βεβαίως, δεν λεγόταν πάντα «πολιτικό μάρκετινγκ» ωστόσο η ουσία ήταν η ίδια: πώς να πείσεις έναν λαό να σε ψηφίσει, να σε ακολουθήσει, να στείλει στη γκιλοτίνα τον πολιτικό σου αντίπαλο, να μπουκάρει σε ένα γειτονικό κράτος για λόγους που μόνο εσύ καταλαβαίνεις κ.ο.κ.
Εδώ, θέλω την προσοχή σας στα ενδεικτικά παραδείγματα αρχετύπων που αφορούν τους πολιτικούς.
Ο Σωτήρας
Το πιο κλασικό πολιτικό αρχέτυπο. Ο λαός υποφέρει, οι θεσμοί έχουν αποτύχει, η χώρα κινδυνεύει, και εμφανίζεται ένας άνθρωπος που λέει «Εγώ θα σας σώσω». Χρησιμοποιείται πολύ σε περιόδους κρίσης: οικονομικής, πολεμικής, εθνικής ταπείνωσης ή κοινωνικής αποσύνθεσης. Μπορεί να πάρει μορφή χαρισματικού ηγέτη, «πατέρα», ανθρώπου του λαού ή δυνατού προστάτη. Αυτή η μορφή φαίνεται να κρατάει τις ρίζες της από πολλά θρησκευτικά κείμενα και μορφές, τις οποίες μπορούμε να χαρακτηρίσουμε με την γενική ονομασία «ο μεσσίας». Και είναι αστείο βέβαια, διότι συνήθως από πολιτικούς του συγκεκριμένου τύπου ακούει κανείς τη φράση «δεν είναι ο μεσσίας, είμαι ένας απλός άνθρωπος που…» όπου βέβαια εκείνο που «πρέπει» να περάσει στη συνείδηση είναι ότι πρόκειται ακριβώς για τον «μεσσία».
Ο Πατέρας του Έθνους
Εδώ ο πολιτικός δεν παρουσιάζεται απλώς ως ικανός διαχειριστής, αλλά ως πατρική μορφή. Υπόσχεται τάξη, προστασία, σοβαρότητα, συνέχεια, ασφάλεια. Λέει «εγώ ξέρω», «κρατάω γερά το τιμόνι», «δεν θα αφήσω τη χώρα να διαλυθεί».
Ο Άνθρωπος του Λαού
Αυτός είναι ο υποψήφιος που λέει «είμαι ένας από εσάς». Φορά απλά ρούχα, τρώει σε λαϊκά μέρη, μιλάει «όπως μιλάει ο κόσμος», αποφεύγει την τεχνοκρατική γλώσσα. Η εικόνα της πολιτικής «αυθεντικότητας» συχνά χτίζεται γύρω από αυτήν ακριβώς την παράσταση καθημερινότητας, απλότητας και οικειότητας.
Ο outsider – Επαναστάτης
Το αρχέτυπο του ανθρώπου που έρχεται απ’ έξω για να σπάσει το σύστημα. Δεν είναι «πολιτικός σαν τους άλλους». Είναι οτιδήποτε εκτός του «παλιού πολιτικού προσωπικού». Λέει «δεν χρωστάω σε κανέναν. Θα τα γκρεμίσω όλα και θα τα ξαναφτιάξω». Ένα από τα πολύ δυνατά χαρτιά της πολιτικής τράπουλας που παραπέμπει στον Ηρακλή, τον Θησέα, τον Άραγκορν του Τόλκιν.
Ο μαχητής – υπερασπιστής
Ο υποψήφιος παρουσιάζεται ως εκείνος που «πολεμάει» για τον λαό, την πατρίδα, τους αδικημένους, τη μεσαία τάξη, τα σύνορα, την πίστη, την ελευθερία. Αν και έχει πολλά κοινά με προηγούμενη μορφή, δεν πουλάει απαραίτητα εξωσυστημικότητα αλλά την ίδια τη μάχη και τον αγώνα που κάνει. Βεβαίως για να υπάρχει αγώνας και μάχη σημαίνει ότι χρειάζεται και ένας αντίπαλος, ένας εχθρός. Πρέπει να υπάρχει μια μεγάλη αξία που απειλείται και κάποιος (συγκεκριμένος) που την απειλεί.
Ο Θεραπευτής – ενωτικός
Το αντίθετο από τη μορφή του πολεμιστή – είναι ο πολιτικός που λέει «η κοινωνία είναι πληγωμένη. Η χώρα είναι διχασμένη. Εγώ θα την ενώσω». Έρχεται ως απάντηση σε κουρασμένες χώρες, έπειτα από εμφυλίους, περιόδους τοξικότητας, παρατεταμένα σκάνδαλα. Παρουσιάζεται ως ήρεμος, αξιοπρεπής, συναινετικός, ανθρώπινος. Μιλάει χαμηλόφωνα, χαμογελάει συχνά.
Ο τεχνοκράτης – σοφός γέροντας – διαχειριστής
Ένα αρκετά δύσκολο προφίλ που φτιάχνεται σε μεγάλο βαθμό από την σιωπή του ίδιου του χαρακτήρα παρά από τα λόγια του. Οι άλλοι μιλάνε για αυτόν, τα έργα του μιλάνε για αυτόν. Και δεν έχει σημασία αν τα έργα αυτά είναι πραγματικά ή μυθεύματα. Εμφανίζεται ως ειδικός, διαχειριστής κρίσεων, άνθρωπος των αριθμών, της γνώσης, της σοβαρότητας. Είναι ο Δαίδαλος και ο Ήφαιστος μαζί – κάποιος που μπορεί να φαίνεται αντιπαθής και ίσως αντι-επικοινωνιακός αλλά όλοι καταφεύγουν σε αυτόν όταν «πρέπει να γίνει η δουλειά».
Ο Μάρτυρας
Ο πολιτικός παρουσιάζεται ως άνθρωπος που διώκεται επειδή λέει την αλήθεια. Οι επιθέσεις εναντίον του μετατρέπονται σε απόδειξη ότι «φοβούνται τη φωνή του» και του δίνουν βάρος. «Δεν χτυπούν εμένα. Χτυπούν την αλήθεια» ακούγεται να λέει. Είναι ο Χριστός και ο Σωκράτης. Είναι η Αντιγόνη και η Ζαν ντ’ Αρκ. Είναι η Ιφιγένεια στο κάτω κάτω.
Βεβαίως, αυτά τα οκτώ παραδείγματα είναι ενδεικτικά, υπάρχουν τόσο και άλλα τόσα όπως και διάφορες παραλλαγές ανάμεσα σε αυτά. Η ουσία ωστόσο δεν αλλάζει: Έχουμε στο μυαλό μας κάποιες έτοιμες φόρμες που χάριν συντομίας ονομάσαμε «αρχέτυπα» και η επαφή μας με αυτές τις φόρμες μας προκαλεί συγκεκριμένα συναισθήματα και μας ωθεί σε ορισμένες ενέργειες.
ΠΩΣ ΦΤΙΑΧΝΕΤΑΙ Ο ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΗΡΩΑΣ
Πώς όμως ένας πολιτικός μπορεί να ταυτιστεί στη συνείδηση πολλών ανθρώπων με το ένα ή το άλλο αρχέτυπο; Η επιλογή του αρχετύπου μπορεί να γίνει με βάση την προδιάθεση που έχει ήδη ένας πολιτικός και με βάση τις ανάγκες που έχει η εκάστοτε στιγμή. Η ταύτιση όμως γίνεται μέσα από έναν μηχανισμό που περιλαμβάνει τη δημιουργία της δημόσιας εικόνας του, των λεγόμενών του, της προβολής συγκεκριμένων στοιχείων της βιογραφίας του.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Ο πολιτικός βγαίνει, ντυμένος με έναν συγκεκριμένο τρόπο, λέει συγκεκριμένα πράγματα στον κόσμο μέσα από τις δημόσιες ομιλίες του και τις συνεντεύξεις που δίνει, χρησιμοποιεί συγκεκριμένες προτάσεις και λέξεις, επιλέγει συγκεκριμένο αντίπαλο ή πρόβλημα για να αντιπαρατεθεί. Σε αυτό το σημείο το «πολιτικό μάρκετινγκ» αποκτά στοιχεία δραματουργίας, σκηνοθεσίας, σεναριογραφίας, δημιουργίας σκηνικών κ.ο.κ. Δηλαδή η δημόσια πολιτική μοιάζει περισσότερο με αυτό που είναι στην πραγματικότητα: Θέατρο.
Λόγος, εικόνα, ρούχα, τόπος, αντίπαλοι, βιογραφία, χειρονομίες, κρίσεις, σύμβολα. Και όλα αυτά -ανάλογα με την πρόσβαση που έχει σε πόρους (χρήματα, μίντια, ισχυροί φίλοι)- αποκρυσταλλώνονται σιγά σιγά στη συνείδηση του κοινού μέσω της επανάληψης. Εν συντομία, η εξίσωση έχει ως εξής: Βιογραφία + εχθρός + σύμβολα + επανάληψη = σύνδεση του πολιτικού με το αρχέτυπο. Δηλαδή, για να ταυτιστεί ένας πολιτικός με ένα αρχέτυπο, ελέγχει κυρίως την ιστορία που λέει για τον εαυτό του, τον εχθρό με τον οποίο επιλέγει να συγκρουστεί και τις εικόνες με τις οποίες επαναλαμβάνει όλο αυτό.
Στη συνέχεια, μερικά παραδείγματα των εργαλείων που σας αναφέρω:
Η βιογραφία ως μύθος καταγωγής
Ο πολιτικός φτιάχνει έναν μύθο καταγωγής ανάλογα με το αρχέτυπο που επιλέγει. Αυτός ο μύθος βασίζεται σε περισσότερο ή λιγότερο πραγματικά στοιχεία. Μπορεί να είναι και επινόηση 100%. Ο «άνθρωπος του λαού» λέει «γεννήθηκα σε φτωχή οικογένεια, έχω πολλά ένσημα στην πραγματική αγορά εργασίας, ξέρω από μεροκάματο». Ο «τεχνοκράτης» λέει «σπούδασα, δούλεψα, διοίκησα, πέτυχα αποτελέσματα, με αναγνωρίζουν οι άλλοι/ξένοι». Ο «μάρτυρας» λέει: «με πολέμησαν, με αδίκησαν, με διέσυραν, αλλά άντεξα» κ.ο.κ.
Η επιλογή αντιπάλου
Το αρχέτυπο ορίζεται πάντα και από τον εχθρό του, αυτό που στη δραματουργία ονομάζουμε «ανταγωνιστής». Ο «άνθρωπος του λαού» χρειάζεται ελίτ και νεποτιστές για να «ανθίσει». Ο «επαναστάτης» χρειάζεται ένα «ισχυρό σύστημα» με το οποίο θα συγκρουστεί. Ο «τεχνοκράτης» χρειάζεται ανίκανους λαϊκιστές κ.λπ.
Το λεξιλόγιο
Αυτό είναι σχετικά απλό στην κατανόηση: Ο «σωτήρας» χρησιμοποιεί τις λέξεις: σωτηρία, κρίση, τελευταία ευκαιρία, ευθύνη, αποστολή. Ο «πατερούλης» θα πει: τάξη, ασφάλεια, σταθερότητα, προστασία, ευθύνη. Ο «μάρτυρας» χρησιμοποιεί τις λέξεις δίωξη, λάσπη, πόλεμος, αλήθεια, θυσία. Ο «τεχνοκράτης» θα μιλήσει για σχέδιο, στοιχεία, αποτελέσματα, μεταρρυθμίσεις, διαχείριση και πάει λέγοντας.
Σκηνοθεσία και βεστιάριο
Σε αυτή την θεατρική παράσταση που σας περιγράφω τα εξωτερικά σκηνικά αλλά και τα ρούχα των πολιτικών έχουν ιδιαίτερη σημασία όσον αφορά τους συμβολισμούς που φέρουν και τα αρχέτυπα με τα οποία επιχειρούν να συνδεθούν. Ο πολιτικός θα πάει στο στρατόπεδο ή στα σύνορα για να πει: ασφάλεια, απειλή, προστασία. Θα πάει στο νοσοκομείο ή στο σχολείο για να πει: φροντίδα, οικογένεια, κοινωνικό κράτος. Θα πάει στο καφενείο του χωριού για να πει: ρίζες, παράδοση, άνθρωπος του λαού.
Αντίστοιχα, ο «τεχνοκράτης» θα φοράει κοστούμι, θα κρατάει φάκελο, οι φωτογραφίες του στα ΜΜΕ θα είναι από το γραφείο ή από συνέδρια όπου μιλάει ως ομιλητής μπροστά σε γραφήματα και πίνακες με αριθμούς. Ο «άνθρωπος του λαού» θα εμφανιστεί με πουκάμισο χωρίς γραβάτα, καφέ στο χέρι, σε λαϊκή αγορά, χωριό, εργοστάσιο κ.λπ.
Στα σκηνικά και στα υπόλοιπα δραματουργικά στοιχεία συνυπολογίζονται πλήθος ακόμα πραγμάτων, όπως ο τόνος φωνής, οι «μη-επαγγελματικές στιγμές», τα τυχαία «λάθη» που κάνει ο πολιτικός – όταν για παράδειγμα «θυμώνει» με κάποιον ή με κάτι.
Και από το πλήθος στοιχείων και μηχανισμών, για να κλείσω αυτό το κεφάλαιο, θα σας πω δύο ακόμα που θεωρώ πολύ σημαντικά. Το ένα είναι η δημιουργία της κρίσης. Η κρίση, η σύγκρουση, ο αντίπαλος είναι εκείνα που δίνουν τη μεγάλη ώθηση και επιταχύνουν τη σύνδεση του πολιτικού με το αρχέτυπο που θέλει να σχετίζεται. Ο «σωτήρας» χρειάζεται μια χώρα «στο χείλος του γκρεμού». Ο «φύλακας» χρειάζεται «εισβολή» ή «απειλή». Ο «τιμωρός» χρειάζεται «σκάνδαλα» και «προδότες». Ο «τεχνοκράτης» χρειάζεται «χάος» και «ανικανότητα». Ο «μάρτυρας» χρειάζεται να «ματώσει» και να υποστεί «πόλεμο λάσπης».
Και τέλος, όλα αυτά αποκρυσταλλώνονται αρμονικά στη συνείδηση του πληθυσμού μέσω της επανάληψης και μέσω διαφορετικών διαύλων: Δημόσιες ομιλίες, συνεντεύξεις, φωτογραφίες, βίντεο, τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις, περιοδείες, κρίσεις, προσωπικές ιστορίες κ.ά.
ΠΟΣΟ ΕΥΚΟΛΑ ΜΕΤΑΤΡΕΠΕΙΣ ΤΗΝ ΚΟΛΟΚΥΘΑ ΣΕ ΑΜΑΞΑ;
Συνυπολογίζοντας όλα αυτά που σας περιέγραψα συνοπτικά και διαθέτοντας αρκετούς πόρους μπορεί θεωρητικά ο καθένας – ανεξαρτήτως των ικανοτήτων του, της καταγωγής του, του ήθους του, των προθέσεών του ή της ικανότητάς του να γίνει λαοφιλής ή τουλάχιστον να αποκτήσει ένα συγκεκριμένο αναγνωρίσιμο προφίλ στην κοινή γνώμη. Για να γίνει κάτι τέτοιο χρειάζεται να ακολουθήσει τα εξής βήματα: Αγοράζει ένα επιτελείο από επαγγελματίες που σκαμπάζουν απ’ αυτά και στη συνέχεια ρίχνει λεφτά αβέρτα για να εμφανίζεται στις τηλεοράσεις, στα ΜΜΕ, στις δημόσιες εκδηλώσεις, στα δημοσιεύματα των εφημερίδων.
Τώρα, την εποχή των κοινωνικών δικτύων, οι έχοντες πολλά χρήματα μπορούν να το κάνουν ακόμα πιο εύκολα αφού η προβολή σε αυτά έχει συγκεκριμένο κόστος και τα νέα εργαλεία επιτρέπουν στον πολιτικό της καρδιάς μας να φτάσει επιλεκτικά σε όποιο κοινό θέλει μέσω της στοχευμένης διαφήμισης: νέοι, ηλικιωμένοι, μορφωμένοι, σε επαρχία, υποστηρικτές του Τραμπ ή της Άννας Βίσση.
Άρα λοιπόν καταλήγουμε στο ότι είμαστε έρμαια του κάθε τυχάρπαστου, ο οποίος έχει τη διάθεση και τους πόρους για να μας πείσει ότι είναι «άγιος», «επαναστάτης» ή «σωτήρας» και να αρπάξει την εξουσία; Στην πράξη, όχι. Όπως σας είπα πριν, η πολιτική επικοινωνία είναι παλιά τέχνη και για κάθε δράση υπάρχει πάντα και η αντίστοιχη αντίδραση. Υπάρχουν ορισμένοι μηχανισμοί, παλιοί και νέοι, οι οποίοι βοηθούν στο να ελέγχονται τα αφηγήματα των πολιτικών και να αποφεύγεται ο χειρισμός του κοινού μέσω της χρήσης αρχετύπων.
Ορισμένοι από τους πιο ισχυρούς μηχανισμούς, όπως η σάτιρα, εφαρμόζονται ως εργαλεία πολιτικού ελέγχου ήδη από την αρχαία Ελλάδα. Το κυριότερο στοιχείο που μας προστατεύει από αυτό το πολιτικό θέατρο είναι ο ανταγωνισμός μεταξύ των διαφορετικών υποψηφίων πολιτικών και ομάδων πίεσης (φανερών και κρυφών), οι θεσμοί του κράτους (που ελέγχουν τις πράξεις των πολιτικών), τα ΜΜΕ και οι δημοσιογράφοι (που ελέγχουν την αλήθεια των ιστοριών που λένε οι υποψήφιοι και για το παρελθόν και για το παρόν) τους. Είναι, όπως σας είπα, η σάτιρα, η οποία μέσω της υπερβολής δείχνει στους πολίτες ότι πολλές φορές μια εικόνα είναι κατασκευασμένη και γελοία και δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα.
Αλλά -κυρίως- είναι ο ανταγωνισμός. Οι υποψήφιοι σφάζονται μεταξύ τους σαν τα σκυλιά. Ψάχνουν διαρκώς ψέματα ο ένας στα λεγόμενα του άλλου, προσπαθούν να εξαγοράσουν ενοχοποιητικές πληροφορίες για τους αντιπάλους από τα ενεργά και (κυρίως) από πρώην μέλη των πολιτικών ομάδων, σκαλίζουν διεξοδικά το παρελθόν και το παρόν των πολιτικών τους εχθρών. Κάποιος που λέει ότι είναι «άνθρωπος του λαού» αλλά ξαφνικά πιάνεται από τον φωτογραφικό φακό να κάνει διακοπές στη Μύκονο φορώντας ένα Ρόλεξ αξίας 17.000 ευρώ καταστρέφει μεμιάς όλη την προσπάθεια που έκαναν για αυτόν δεκάδες τίμιοι ακριβοπληρωμένοι επαγγελματίες κατασκευής ψευδούς εικόνας.
Δεν μπορούμε επίσης να μην αναφέρουμε τη σημασία της κριτικής σκέψης του κοινού, δηλαδή την ικανότητα να αναλύουν και να θέτουν υπό αμφισβήτηση εκείνα που ακούν στην τηλεόραση και στο ίντερνετ. Καθώς επίσης και το γεγονός ότι με τα χρόνια πολλοί άνθρωποι έχουν αποκτήσει πλέον κριτήριο και μπορούν -ακόμα και σε επίπεδο διαίσθησης- να ξεχωρίσουν το ψεύδος. Αν και αυτό, το τελευταίο, συχνά αποδεικνύεται μεγάλη παγίδα και έχει τα ακριβώς αντίθετα αποτελέσματα.
ΤΟ ΠΙΟ ΜΕΓΑΛΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΨΕΜΑ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΜΑΣ
Στις δημοκρατικές κοινωνίες τα αρχέτυπα λειτουργούν συμπληρωματικά, χρησιμοποιούνται για την παραπλάνηση μερίδας εκλογικού σώματος ωστόσο η συμβολή τους δεν είναι πλέον και τόσο κρίσιμη. Τι γίνεται όμως στις λιγότερο δημοκρατικές κοινωνίες. Ή σε κοινωνίες που ήταν κάποτε δημοκρατικές αλλά σταμάτησαν να είναι. Το παράδειγμα που ακολουθεί είναι πολύ σημαντικό και εκείνο στο οποίο ήθελα να σταθώ.
Για πολλά χρόνια η δημόσια εικόνα του Βλαντίμιρ Πούτιν δεν χτιζόταν μόνο μέσα από ομιλίες, πολιτικές αποφάσεις ή στρατιωτικές επιχειρήσεις. Χτιζόταν και μέσα από καλά μελετημένες εικόνες: φωτογραφίες με άγρια ζώα, εμφανίσεις σε συνθήκες υποτιθέμενου κινδύνου, βουτιές σε παγωμένα νερά, πτήσεις με αεροσκάφη, οδήγηση βαρέων οχημάτων, στιγμιότυπα με όπλα, αθλητικές επιδείξεις τζούντο και χόκει, σκηνές που τον παρουσίαζαν ως άνθρωπο που δεν φοβάται ούτε τη φύση ούτε τον άνθρωπο ούτε τον πόλεμο. Αυτή η εικόνα του χτίζεται μεθοδικά και οργανωμένα από το 1999 μέχρι σήμερα.
Τα στοιχεία αυτής της εικόνας, του αρχετύπου του «μεγάλου ηγέτη», του «πατέρα του λαού» βασίστηκαν σε όλο τον μηχανισμό που σας περιέγραψα νωρίτερα. Το κτίσιμο αυτής της εικόνας γινόταν όλο και πιο επιθετικό παράλληλα με την καθολική αρπαγή των ΜΜΕ, την εξόντωση της αντιπολίτευσης, τον έλεγχο όλων των θεσμών, την φίμωση της σάτιρας. Δηλαδή όλων εκείνων των στοιχείων που θα μπορούσαν να τσεκάρουν και να διαψεύσουν τυχόν ψέματα στα στοιχεία με τα οποία χτίστηκε το προφίλ του «μεγάλου ηγέτη».
Πολύ περισσότερο, την ώρα που όλα ή σχεδόν όλα αυτά τα στοιχεία είναι παραποιημένα ή εντελώς ψευδή. Πριν σας πω παραδείγματα από τις μεγάλες «επικοινωνιακές απάτες» του Πούτιν θα σας θυμίσω το πλαίσιο, μέσα από το οποίο ένας γκρίζος άνθρωπος χωρίς καμιά εμφανή ικανότητα ή προτέρημα μετατράπησε στα μάτια της κοινής γνώμης της χώρας του και διεθνώς σε «μεγάλο ηγέτη».
Ο Πούτιν έχτισε την «ηγετική μορφή» του με μια συστηματική τεχνική παραγωγής εικόνας. Τα βασικά εργαλεία ήταν ο έλεγχος της τηλεόρασης, η επανάληψη συγκεκριμένων σκηνοθετημένων εικόνων, η επιλογή χώρων υψηλού συμβολισμού όπως Κρεμλίνο, στρατός, σύνορα, φύση, εργοστάσια, εκκλησίες και η κατασκευή μιας σταθερής βιογραφικής αφήγησης: πρώην άνθρωπος των υπηρεσιών, πειθαρχημένος, ψυχρός, ικανός, αποφασιστικός.
Στο επίπεδο των συμβόλων, χρησιμοποιήθηκαν επαναλαμβανόμενες «σκηνές»: ο Πούτιν ως τζουντόκα, κυνηγός, ιππέας, χειριστής όπλων, άνθρωπος που κάθεται μόνος απέναντι σε χάρτες και στρατηγούς, πρόεδρος που επιπλήττει υπουργούς, προστάτης της φύσης, υπερασπιστής της Ορθοδοξίας και της «ιστορικής Ρωσίας». Αυτές οι εικόνες υπηρετούσαν διαφορετικά αρχέτυπα: τον Πατέρα που φέρνει τάξη, τον Πολεμιστή που δεν φοβάται, τον Τεχνοκράτη που ξέρει να διοικεί, τον Φύλακα του φρουρίου που προστατεύει τη Ρωσία από εχθρούς, και τον Αναγεννητή που υπόσχεται επιστροφή στη χαμένη δύναμη.
Το πιο σημαντικό τεχνικά ήταν η συνέπεια και ο έλεγχος του πλαισίου καθώς η ρωσική προπαγάνδα δεν μετέφερε απλώς το μήνυμα ότι «ο Πούτιν είναι δυνατός» αλλά έφτιαχνε συνεχώς καταστάσεις όπου αυτό φαινόταν ως αυτονόητο. Όταν υπήρχε κρίση, παρουσιαζόταν ως ο μόνος που κρατά τον έλεγχο. Όταν υπήρχε αντίπαλος τον παρουσίαζαν ως πράκτορα, προδότη ή εχθρό. Όταν υπήρχε αποτυχία, μεταφερόταν σε κατώτερους αξιωματούχους. Έτσι, η πολιτική επικοινωνία δρούσε ως μηχανισμός μυθοποίησης: εικόνα, αφήγημα, εχθρός, σύμβολο και επανάληψη δούλευαν μαζί για να μετατρέψουν τον ηγέτη σε αρχετυπική μορφή.
Μελέτη του NATO Strategic Communications Centre of Excellence με τίτλο «Brand Putin» συμπεραίνει μεταξύ άλλων ότι η δυτική αντίληψη του Πούτιν μόνο ως «strongman» είναι ανεπαρκής: Η δημόσια μορφή του αποτελεί σύνθετη και χορογραφημένη κατασκευή, η οποία συνδυάζει διαφορετικές εικόνες – τον ισχυρό άνδρα, τον τεχνοκράτη, τον προστάτη, τον άνθρωπο των μυστικών υπηρεσιών και τον υπερασπιστή της Ρωσίας.
ΜΙΚΡΑ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΑ ΨΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΠΟΛΟ
Η εικόνα του πρώην αξιωματικού των μυστικών υπηρεσιών, σιωπηλού, ψύχραιμου ξεκίνησε να χτίζεται από «ιστορίες από τη Δρέσδη», όπου υπηρετούσε ο Πούτιν κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου. Όπως και σε άλλες επικοινωνιακές απάτες που Πούτιν – πρώτα λέγεται ένα γεγονός, μετά επαναλαμβάνεται αλλοιωμένο μέχρι του σημείου της απόλυτης ηρωοποίησης του Πούτιν.
Δρέσδη
Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα αφορά τα γεγονότα στη Δρέσδη, στα τέλη του 1989, όταν ο Πούτιν υπηρετούσε στην Ανατολική Γερμανία ως αξιωματικός της KGB. Η πιο πρόσφατη ηρωική εκδοχή παρουσιάζει περίπου την εξής εικόνα: ο Πούτιν βγαίνει μόνος απέναντι σε ένα επιθετικό πλήθος, το οποίο πλησιάζει εγκαταστάσεις των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών, και με την αποφασιστικότητά του καταφέρνει να το σταματήσει. Σε κάποιες αφηγήσεις η ιστορία γίνεται ακόμη πιο κινηματογραφική: υπάρχει αναφορά σε όπλο, σε ετοιμότητα να πυροβολήσει, σε έναν άνθρωπο που στέκεται μόνος μπροστά σε μια ανεξέλεγκτη μάζα.
Η εικόνα του Πούτιν που βγαίνει μόνος του και ψύχραιμος απέναντι στο πλήθος «5.000 ατόμων εξαγριωμένων» και με λόγια τους πείθει να φύγουν προβλήθηκε από τα ρωσικά κανάλια ενώ σχετικές δηλώσεις έκανε και ο Πούτιν. Ωστόσο ο ίδιος ο Πούτιν, σε παλαιότερο βιβλίο – βιογραφία του είχε περιγράψει το περιστατικό τελείως διαφορετικά. Σύμφωνα με την πρώιμη εκδοχή – ο Πούτιν κλειδώθηκε σε ένα κλειστό χώρο μέσα στο κτίριο και από εκεί άρχισε να καλεί τηλεφωνικά για βοήθεια μέχρις ότου ήρθε ο στρατός και διέλυσε το συγκεντρωμένο πλήθος.
Τσετσενία
Ένα δεύτερο παράδειγμα αφορά την επίσκεψη του Πούτιν στην Τσετσενία την Πρωτοχρονιά του 2000, λίγο μετά την ανάληψη της εξουσίας. Στην αρχική εκδοχή, η αλλαγή του σχεδίου μετακίνησης εξηγήθηκε με απλό τρόπο: οι καιρικές συνθήκες δεν επέτρεψαν την προσγείωση του ελικοπτέρου στο σημείο που είχε αρχικά προβλεφθεί. Έτσι, η αποστολή συνέχισε με αυτοκίνητο.
Χρόνια αργότερα, όμως, η ιστορία απέκτησε άλλη διάσταση. Εμφανίστηκε η εκδοχή ότι το ελικόπτερο είχε βρεθεί υπό πυρά Τσετσένων μαχητών και ότι η εξήγηση περί κακοκαιρίας ήταν απλώς μια δημόσια κάλυψη. Στη συνέχεια προστέθηκαν ακόμη πιο δραματικά στοιχεία, όπως αναφορές σε ναρκοθετημένο δρόμο.
Αρχαίοι αμφορείς
Ένα από τα πιο καθαρά παραδείγματα σκηνοθετημένης εικόνας είναι η υπόθεση με τους αρχαίους ελληνικούς αμφορείς που «ανακάλυψε» ο Πούτιν στον βυθό της Μαύρης Θάλασσας το 2011.
Η εικόνα ήταν σχεδόν ιδανική για την προπαγάνδα: ο ηγέτης βουτά, εξερευνά, αγγίζει την ιστορία, ανακαλύπτει τυχαία κάτι πολύτιμο. Ο Πούτιν εμφανίζεται ως εξερευνητής, ως ένας Ιντιάνα Τζόουνς της διεθνούς πολιτικής, τυχερός ή εκλεκτός από την ίδια την ιστορία. Αργότερα, όμως, αναγνωρίστηκε δημόσια ότι το περιστατικό δεν ήταν αυθόρμητο με τον τρόπο που είχε παρουσιαστεί. Οι αμφορείς είχαν τοποθετηθεί ή προετοιμαστεί για το θέαμα. Μάλιστα την αποκάλυψη του ψέματος έκανε ο ίδιος ο εκπρόσωπος του Πούτιν Πεσκόφ.
Η εισβολή στην Ουκρανία
Μετά την έναρξη της πλήρους ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, η ανάγκη για τον μύθο του ηγέτη που βρίσκεται κοντά στον κίνδυνο έγινε ακόμη μεγαλύτερη. Η προπαγάνδα προσπάθησε να δείξει ότι ο Πούτιν κινείται κοντά στον πόλεμο, που επισκέπτεται κατεχόμενες περιοχές, που δεν αποφεύγει τον κίνδυνο. Αυτή η εικόνα είναι πολιτικά χρήσιμη, ιδιαίτερα όταν ο ίδιος ο πόλεμος διεξάγεται με τεράστιο ανθρώπινο κόστος για τους στρατιώτες και τον πληθυσμό. Ωστόσο όλες οι σκηνές με τη συμμετοχή Πούτιν – σε «επιτελεία της πρώτης γραμμής» είναι εμφανώς γυρισμένες σε κλειστούς χώρους, χωρίς να φαίνεται κανένα στοιχείο που να αποδεικνύει ότι βρίσκονται κοντά στον πόλεμο.
Η Μαριούπολη
Η επίσκεψη του Πούτιν στην κατεχόμενη Μαριούπολη παρουσιάστηκε ως απόδειξη ότι ο Ρώσος πρόεδρος μπορεί να πάει ακόμη και σε περιοχές που θεωρούνται πολύ υψηλού ρίσκου. Μια νυχτερινή λήψη του Πούτιν να συνομιλεί με τους «ευγνώμονες κατοίκους» μιας περιοχής της πόλης διαταράχθηκε από μια φωνή γυναίκας από παρακείμενο μπαλκόνι που φωνάζει «όλα αυτά είναι στημένα!». Αργότερα αυτό το σημείο κόπηκε από το επίσημο βίντεο της ρωσικής προπαγάνδας.
Ο μύθος του ελικοπτέρου που κινδυνεύει
Μια από τις πιο χαρακτηριστικές πρόσφατες ιστορίες είναι εκείνη σύμφωνα με την οποία το ελικόπτερο του Πούτιν, κατά τη διάρκεια επίσκεψης στην περιοχή του Κουρσκ, βρέθηκε δήθεν στο επίκεντρο απόκρουσης ουκρανικής επίθεσης με drones. Η ιστορία αυτή ταιριάζει τέλεια στο δήθεν περιστατικό της Τσετσενίας. Και αυτό το περιστατικό αναφέρθηκε πολύ αργότερα από όταν υποτίθεται ότι συνέβη χωρίς να αναφερθεί καμία αντικειμενική απόδειξη ότι όντως συνέβη ποτέ.
Τραμπ σώσε με
Πρόσφατα ο Πούτιν είχε καταγγείλει μια μαζική επίθεση ουκρανικών drones κατά της κατοικίας του παρουσιάζοντας κάποια ελλιπή και αμφιβόλου ποιότητας στοιχεία για να αποδείξει τον ισχυρισμό του. Εδώ η προπαγάνδα φτιάχνει την εικόνα του «πολιορκημένου φρουρίου». Ο ηγέτης βρίσκεται μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους, αλλά εξακολουθεί να κυβερνά. Ωστόσο, ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ – μετά από λίγες μέρες- αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι οι ΗΠΑ δεν πιστεύουν ότι αυτή η επίθεση όντως έγινε, ενώ νωρίτερα προσπάθησε να συμπαρασταθεί στον αγαπημένο του Ρώσο ηγέτη.
Τίγρεις, λιοντάρια και φάλαινες
Μεταξύ άλλων, ο Πούτιν έχει μια ωραία συλλογή από στημένα γυρίσματα στην Άγρια Φύση, όπου σώζει ανθρώπους από άγρια ζώα, βοηθάει άγρια πουλιά να βρουν το δρόμο τους προς το νότο και άλλα τέτοια. Το Reuters μετέδωσε το 2012 ότι ο ίδιος ο Πούτιν παραδέχθηκε πως κάποιες από τις πιο γνωστές εμφανίσεις του με άγρια ζώα ήταν σκηνοθετημένες, υποστηρίζοντας όμως ότι έγιναν για να ευαισθητοποιήσουν τον κόσμο σε προγράμματα προστασίας της φύσης.
Ένας «ατρόμητος» ηγέτης σε μπούνκερ
Εκτός από το ίδιο το γεγονός ότι αυτά και άλλα περιστατικά ήταν εντελώς στημένα, προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι αν κάποιος εξετάσει αντικειμενικά την καθημερινότητα και τα μέτρα ασφαλείας που λαμβάνει ο Ρώσος δικτάτορας θα διαπιστώσει ότι ο πραγματικός του χαρακτήρας είναι εντελώς διαφορετικός από εκείνον, τον οποίον προωθεί η προπαγάνδα.
Θυμάστε τα τεράστια τραπέζια, στα οποία υποδεχόταν τους επισκέπτες του ο Πούτιν κατά τη διάρκεια της πανδημίας – προκειμένου να μην κολλήσει κορονοϊό. Όποιος ήθελε να τον δει έπρεπε υποχρεωτικά να περάσει από καραντίνα δύο εβδομάδων. Υπάρχει πλήθος στοιχείων και δημοσιευμάτων που αναφέρουν ότι περνάει το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του σε υπόγεια μπούνκερ ενώ οι online συνεδριάσεις στις οποίες συμμετέχει – υποτίθεται βρισκόμενος στο Κρεμλίνο – γίνονται από γραφεία – κλώνους σε άλλες τοποθεσίες.
Ξέρουμε ότι τους τελευταίους μήνες, η κατοικία του στο Βαλντάι και άλλες κατοικίες του σε άλλα σημεία έχουν πολλαπλές σειρές από αντιαεροπορικά συστήματα. Συστήματα που έχουν μεταφερθεί εκεί ξεγυμνώνοντας στρατιωτικούς στόχους και πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, που πλήττονται διαρκώς από τους Ουκρανούς.
Ο Πούτιν είναι παρανοικός με την ασφάλειά του και την ασφάλεια της οικογένειάς του. Μιας οικογένειας που κανείς δεν ξέρει επίσημα από ποια μέλη αποτελείται, πόσα παιδιά έχει κ.λπ. Ο ίδιος μάλιστα αποκαλεί τις δύο επίσημες κόρες του ως «αυτές οι γυναίκες» ενώ άγνωστος είναι ο αριθμός των εξώγαμων που έχει ο «υπερασπιστής των παραδοσιακών αξιών και της ορθοδοξίας».
Για να κλείσω, θα ήθελα να σας πω την βασική ιδέα αυτού του κειμένου. Αυτή δεν είναι η χρήση των αρχετύπων στη διαμόρφωση των αποφάσεών μας. Ούτε είναι τα ψέματα που αραδιάζουν τα απολυταρχικά καθεστώτα στους υπηκόους τους.
Η βασική ιδέα είναι η εξής: Στην Ελλάδα έχουμε μια μερίδα πληθυσμού η οποία ειλικρινά πιστεύει ότι ο Πούτιν είναι πανέξυπνος ηγέτης. Ότι ο Πούτιν αποτελεί απάντηση στην διεφθαρμένη δύση. Ότι ο Πούτιν έχει κάποιες ικανότητες, τις οποίες δεν έχουν οι άλλοι. Κάποιοι που πιστεύουν ότι αξίζει να προδώσουν ακόμα και τα συμφέροντα της χώρας τους χάριν του «ξανθού γένους». Αυτοί λοιπόν οι άνθρωποι, ενώ πιστεύουν ότι καταλαβαίνουν περισσότερα από τους υπόλοιπους, ότι έχουν πρόσβαση σε κάποια «μυστική γνώση», ότι είναι «ψαγμένοι» και εξαπατούν το «σύστημα» στην πραγματικότητα είναι οι πιο αφελείς.
Εκείνοι που στηρίζουν τον Πούτιν είναι στην πραγματικότητα εκείνοι που οικειοθελώς χάφτουν παραμύθια και ψέματα, σαν και εκείνα που πιστεύουν τα μικρά παιδιά όταν ακούν μια απλή ιστορία με ήρωες, προδότες, σωτήρες και τέρατα.
Κώστας Ονισένκο
