Τα Βαλκάνια δεν αντιμετωπίζονται από τη Ρωσία ως χώρος σταθερότητας ή συνεργασίας, αλλά ως «το μαλακό υπογάστριο της Ευρώπης» και ως πεδίο όπου μπορούν να καλλιεργηθούν εντάσεις, συγκρούσεις και αδιέξοδα. Αυτό υπογραμμίζει ο συγγραφέας και ερευνητής Γιώργος Στάμκος, σε σημεία της πρόσφατης συνέντευξής του, περιγράφοντας τον τρόπο με τον οποίο η Μόσχα «παίζει με τον πόνο των λαών και τους χρησιμοποιεί εργαλειακά».
Όπως σημειώνει, η Ρωσία διαχρονικά «δεν λειτουργεί ως παράγοντας επίλυσης, αλλά ως παράγοντας συντήρησης της κρίσης». Τα ανοιχτά τραύματα των Βαλκανίων -εθνικά, θρησκευτικά, ιστορικά- δεν αντιμετωπίζονται ως προβλήματα προς θεραπεία, αλλά ως μοχλοί πίεσης. «Όσο υπάρχουν άλυτοι κόμβοι, τόσο υπάρχει χώρος για παρέμβαση», επισημαίνει χαρακτηριστικά.
Κόσοβο: «στήριξη» μέχρι να μη συμφέρει
Στο ζήτημα του Κοσόβου, η Ρωσία εμφανίστηκε επί χρόνια ως προστάτιδα της Σερβίας. Όμως, όπως τονίζει ο Στάμκος, αυτή η στάση αποδείχθηκε προσχηματική. «Η Μόσχα χρησιμοποίησε το Κόσοβο ως παράδειγμα όταν τη συνέφερε – και το εγκατέλειψε όταν άλλαξαν οι προτεραιότητες».
Η ίδια η Ρωσία, υπενθυμίζει, επικαλέστηκε το προηγούμενο του Κοσόβου για να δικαιολογήσει αργότερα τις αποσχίσεις που προώθησε η ίδια, από την Κριμαία έως την Ουκρανία. «Οι πιο πιστοί σύμμαχοι μετατρέπονται εύκολα σε αναλώσιμα πιόνια», λέει, περιγράφοντας μια πολιτική που δεν βασίζεται σε αρχές, αλλά σε συγκυριακό όφελος.
Βοσνία: «ένα ελεγχόμενο χάος»
Ανάλογη εικόνα παρουσιάζεται στη Βοσνία – Ερζεγοβίνη. Ο Στάμκος μιλά για ένα κράτος που «λειτουργεί χάρη σε εξωτερική προστασία, αλλά παραμένει δομικά δυσλειτουργικό». Σε αυτό το περιβάλλον, η Ρωσία -όπως λέει ο Στάμκος- «ρίχνει λάδι στη φωτιά», ενθαρρύνοντας αποσχιστικές τάσεις στη Republika Srpska.
Ο στόχος δεν είναι η λύση, αλλά «η διατήρηση ενός αδιεξόδου που μπλοκάρει την ευρωπαϊκή προοπτική και δημιουργεί χώρο για ρωσική παρέμβαση». Ένα κράτος σε μόνιμη κρίση είναι, σύμφωνα με τον ίδιο, πιο χρήσιμο γεωπολιτικά από ένα σταθερό κράτος – μέλος της Ε.Ε.
Βουλγαρία: συναίσθημα χωρίς αντίκρισμα
Στη Βουλγαρία, η ρωσική επιρροή λειτουργεί διαφορετικά. Όχι μέσα από συγκρούσεις, αλλά μέσα από «ιστορικούς και συναισθηματικούς δεσμούς». Ο Στάμκος επισημαίνει όμως μια κρίσιμη αντίφαση: «Όταν έρχεται η ώρα της ζωής, της δουλειάς και του μέλλοντος των παιδιών τους, κανείς δεν τα στέλνει στη Ρωσία – όλοι τα στέλνουν στη Δύση».
Αυτό, όπως λέει, αποκαλύπτει τη σχιζοφρένεια της ρωσικής επιρροής: ισχυρή στο επίπεδο της ρητορικής, ανύπαρκτη στο επίπεδο της πραγματικής ευημερίας.
Το ρωσικό αφήγημα πίσω από όλα
Ο Στάμκος συνοψίζει τη ρωσική στρατηγική στα Βαλκάνια ως εξής: «εργαλειοποίηση των λαών, των τραυμάτων και των συγκρούσεων για γεωπολιτικά οφέλη». Η Ρωσία εμφανίζεται ως προστάτιδα, αλλά «δεν διστάζει να θυσιάσει όποιον χρειαστεί» αν αυτό εξυπηρετεί τα συμφέροντά της.
Πρόκειται για το ίδιο αφήγημα που επαναλαμβάνεται και αλλού: η Δύση ως υποκριτικός εχθρός, οι μικροί λαοί ως θύματα, και η Ρωσία ως δήθεν εναλλακτικός πόλος. «Στην πράξη, όμως, αυτό που μένει είναι κατεστραμμένες κοινωνίες και παγωμένες συγκρούσεις», καταλήγει.
