Σημαντικό αντίκτυπο και πολλές συζητήσεις προκάλεσε η πρόσφατη συνέντευξη που έδωσε σε ουκρανικό ΜΜΕ ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος. Όσοι ασχολούνται με το εκκλησιαστικό ξέρουν ότι ο Ελπιδοφόρος είναι βαθύς γνώστης του ουκρανικού ζητήματος, γεγονός που επιβεβαίωσε με τον πιο σαφή τρόπο με τη συγκεκριμένη συνέντευξη. Ο ίδιος είπε ξεκάθαρα αυτό που θεωρείται αυτονόητο αλλά σπανίως εκφράζεται δημοσίως από ιεράρχες τόσο υψηλού επιπέδου: η Ρωσική Εκκλησία, με τη σημερινή της μορφή, είναι μια προέκταση της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής αντί να είναι ένας πνευματικός θεσμός, ως οφείλει.
Ο Ελπιδοφόρος ήταν ακριβοδίκαιος με την Εκκλησία του Ονούφριου, μίλησε για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται αυτή η εκκλησιαστική δομή, η οποία με απόφασή της έχει διακόψει την κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και έτσι έσπρωξε τον εαυτό της σε αδιέξοδο. Ο ίδιος απέφυγε την ερώτηση παγίδα της δημοσιογράφου όσον αφορά τη δυνατότητα δημιουργίας μιας «παράλληλης δομής» για την «προσωρινή φιλοξενία» της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (υπό του Ονούφριου). Στην ερώτηση αυτή απάντησε το «αυτονόητο»: Πως μπορεί ο Ονούφριος να ζητάει την αρωγή του Οικουμενικού Πατριάρχη, όταν ο ίδιος δεν αναγνωρίζει την δικαιοδοσία του και δεν τον μνημονεύει.
«Πιστεύω ότι το πρώτο βήμα πρέπει να είναι, αν κάποιος χρειάζεται τη βοήθεια και την εξουσία του Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης, να αποδεχτεί την εξουσία του για αυτό το σκοπό και να τον μνημονεύει στη Θεία Λειτουργία. Δεν μπορείς να είσαι ορθόδοξη ιεραρχία χωρίς να μνημονεύεις κανέναν» είπε ο ιεράρχης αναφερόμενος στην εκκλησιαστική δομή που ονομάζεται Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία.
Η συνέντευξη του Ελπιδοφόρου έδωσε προς του ουκρανικό κοινό (και το ρωσικό, όπου επίσης σχολιάστηκε) την εικόνα του δίκαιου, ισχυρού Οικουμενικου Πατριαρχείου, το οποίο βασίζει τις κινήσεις του στην χριστιανική αγάπη αλλά και στους απαράβατους Εκκλησιαστικούς Κανόνες. Ομάδες και «κύκλοι» επιρροής αντέδρασαν σπασμωδικά (ορισμένοι σχεδόν υστερικά) στην συγκεκριμένη συνέντευξη, γεγονός που υπογραμμίζει την αξία της. Τη συνέντευξη αναμετέδωσε το Πνευματικό Μέτωπο Ουκρανίας και μετέπειτα και άλλα ουκρανικά και ρωσικά ΜΜΕ.
Αφορμή της συζήτησης στάθηκε η πρόσφατη, επιθετική δήλωση της ρωσικής Υπηρεσίας Εξωτερικής Κατασκοπείας (SVR) εναντίον του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Όπως σημείωσε η δημοσιογράφος Ιλόνα Σοκολόβσκα, η οποία έκανε τη συνέντευξη, η παρέμβαση του SVR μοιάζει περισσότερο με «σήμα προς το εσωτερικό ακροατήριο» για το ποιος πρέπει να θεωρείται εχθρός και πού βρίσκεται «το όριο του επιτρεπτού», παρά με απλή εκκλησιαστική πολεμική. Ο Ελπιδοφόρος απάντησε χωρίς έκπληξη: για όσους γνωρίζουν την ιστορία της Ορθοδοξίας στη Ρωσία, η εμπλοκή των μυστικών υπηρεσιών στα εκκλησιαστικά δεν είναι κάτι καινούργιο. Αντίθετα, είναι μέρος μιας νοοτροπίας που υπήρχε «από την εποχή των τσάρων», έγινε ακόμη πιο εμφανής στην κομμουνιστική περίοδο – όταν «σχεδόν όλοι οι ηγέτες» της Εκκλησίας αναγκάστηκαν να συνδεθούν ή να τεθούν υπό έλεγχο των υπηρεσιών – και συνεχίζεται, με άλλους όρους, μέχρι σήμερα.
Ο Αρχιεπίσκοπος έθεσε έναν θεμελιώδη, θεολογικό φραγμό: η Εκκλησία δεν είναι κοσμική οργάνωση. Είναι «πνευματική πραγματικότητα», με κεφαλή τον ίδιο τον Ιησού Χριστό. Γι’ αυτό, οποιαδήποτε προσπάθεια να εισέλθουν «άλλα κριτήρια» – κρατικά, ιδεολογικά, μυστικών υπηρεσιών – στην εσωτερική της ζωή είναι ασυμβίβαστη τόσο με τη χριστιανική διδασκαλία όσο και με τους Ιερούς Κανόνες. Στο ίδιο πνεύμα, εξήγησε γιατί το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν απάντησε στη διακοπή ευχαριστιακής κοινωνίας που επέλεξε μονομερώς η Μόσχα: «Μπορείτε να φανταστείτε», λέει, «διακοπή ευχαριστιακής κοινωνίας για κάτι εντελώς κοσμικό;». Η ενότητα της Εκκλησίας, είπε, δεν μπορεί να γίνεται εργαλείο πολιτικής.
Στο ουκρανικό σκέλος, η τοποθέτηση Ελπιδοφόρου είναι επίσης σαφής. Φυσικά υπερασπίστηκε τον Τόμο της Αυτοκεφαλίας της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας ως Κανονική λύση σε μια ιστορική Εκκλησία που ήταν διαιρεμένη κυρίως λόγω «πίεσης από πάνω», από τη Ρωσία, για πολιτικούς λόγους. Και εδώ έκανε μία από τις πιο βαριές επισημάνσεις της συνέντευξης: υποστήριξε ότι πολλοί ιεράρχες δεν προσχώρησαν τότε στη νέα αυτοκέφαλη Εκκλησία επειδή δέχθηκαν «άδικη πίεση» από ρωσικές ειδικές υπηρεσίες – εκβιασμούς, απειλές, χειραγώγηση.
Η διατύπωσή του ήταν η εξής: «Η ανεξαρτησία της Εκκλησίας ήταν μέρος της πολυπλοκότητας που η Ρωσική Εκκλησία και η Ρωσική κυβέρνηση έβλεπαν στο γεγονός ότι η Εκκλησία στην Ουκρανία αναπτύσσεται. Αλλά το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν έχει τέτοια κριτήρια. Επομένως, εφαρμόζοντας μόνο εκκλησιαστικά, Κανονικά κριτήρια, χορήγησε το Τόμο στην Εκκλησία της Ουκρανίας και κάλεσε όλα τα μέρη να προσχωρήσουν σε αυτή τη νέα αυτοκέφαλη Εκκλησία. Εκείνη την εποχή, όλοι γνωρίζουμε ότι δεν προσχώρησαν όλοι οι ιεράρχες σε αυτή τη νέα αυτοκέφαλη Εκκλησία. Ο λόγος είναι προφανής, αλλά δεν ξέρω αν κάποιος το έχει αναφέρει ποτέ δημόσια και ανοιχτά. Ο λόγος για τον οποίο πολλοί ιεράρχες δεν προσχώρησαν σε αυτή την αυτοκέφαλη Εκκλησία ήταν η άδικη πίεση που δέχονταν από τις ειδικές υπηρεσίες, τις μυστικές υπηρεσίες, τις ρωσικές υπηρεσίες, οι οποίες τους εκβίαζαν με προσωπικά θέματα, τους πίεζαν, τους καταπίεζαν ή ακόμη και τους απειλούσαν, ώστε να μην προσχωρήσουν.»
Όταν η συζήτηση έφτασε στην Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία υπό τον Μητροπολίτη Ονούφριο και στις εκκλήσεις ορισμένων ιεραρχών προς την Κωνσταντινούπολη, ο Ελπιδοφόρος έθεσε ένα πρακτικό, σχεδόν «νομικό» κριτήριο: δεν μπορείς να ζητάς βοήθεια από εκείνον του οποίου την εξουσία αμφισβητείς. Αν υπάρχει πραγματική διάθεση διαλόγου, το πρώτο βήμα, είπε, είναι να αναγνωριστεί εμπράκτως η εξουσία του Οικουμενικού Πατριάρχη – ακόμη και με τη μνημόνευσή του στη Θεία Λειτουργία. Διαφορετικά, οι εκκλήσεις είναι «αβάσιμες και μη πειστικές».
Ο Ελπιδοφόρος αναφέρθηκε στη μεγάλη εικόνα, που είναι και το ηθικό κέντρο της συνέντευξης: «Δεν υπάρχει καμία θεωρία, δεν υπάρχει πίστη, δεν υπάρχει Ευαγγέλιο» που να δικαιολογεί αιματοχυσία και επιθετικότητα. Ο ίδιος απέρριψε ευθέως την ιδεολογία του «ρωσικού κόσμου» με μια φράση που συμπυκνώνει όλο το νόημα: «Ο κόσμος δεν είναι ρωσικός. Ο κόσμος είναι χριστιανικός». Και σε μια εποχή όπου τα πάντα τείνουν να γίνονται προπαγάνδα, αυτή η τοποθέτηση μοιάζει με υπενθύμιση του αυτονόητου: πίστη χωρίς χειραγώγηση, χριστιανισμός χωρίς πόλεμο.
Ολόκληρη η βαρυσήμαντη διατύπωση του Ελπιδοφόρου έχει ως εξής: «”Ρωσικός κόσμος”. Ο κόσμος δεν είναι ρωσικός. Ο κόσμος είναι χριστιανικός. Ο κόσμος δημιουργήθηκε από τον Ιησού Χριστό, τον Θεό, για όλους τους ανθρώπους. Όχι μόνο για τους Ρώσους, όχι μόνο για τους Έλληνες, όχι μόνο για οποιαδήποτε άλλη εθνότητα στον κόσμο. Είναι για όλους. Και αυτό ακριβώς επιθυμεί ο Κύριός μας και περιμένει από εμάς – το κλήρο, τους ιεράρχες, τους προκαθήμενους των Εκκλησιών – να διατηρούμε την ενότητα, να προστατεύουμε την ενότητα, να προάγουμε την ενότητα, να προσκαλούμε όλους μας σε ένα Ποτήριο – το Ποτήριο από το οποίο έχουμε ζωή, αιώνια Ζωή, από το Σώμα και το Αίμα του Ιησού Χριστού.»
Ακόμα ό ίδιος, απευθυνόμενος περισσότερο προς το κοινό της δύσης, εξήγησε αυτό που στην Ουκρανία είναι αυτονόητο, ότι δηλαδή ο περιορισμός της επιρροής στην Ουκρανία δεν έχει καμία σχέση με οποιαδήποτε «καταπίεση» αλλά με το αντικειμενικό γεγονός του ότι οι ρώσοι εισέβαλαν στη χώρα και σκοτώνουν Ουκρανούς, αμάχους, γυναίκες και παιδιά: «Κατανοώ τη δύσκολη θέση στην οποία βρίσκεται σήμερα ο Μητροπολίτης Ονούφριος, αλλά όλοι πρέπει να συνειδητοποιήσουμε – ειδικά όσοι από εμάς ζούμε στη Δύση, στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε άλλες χώρες – ότι στην Ουκρανία μαίνεται πόλεμος. Γίνεται εισβολή. Νέοι άνθρωποι σκοτώνονται στο μέτωπο. Άλλοι άνθρωποι – άνδρες και γυναίκες – σκοτώνονται στις πόλεις. Εκατομμύρια και εκατομμύρια πρόσφυγες αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα. Πώς μπορεί κανείς να περιμένει, σε μια τέτοια κατάσταση, ότι μέρος της τοπικής Εκκλησίας στην Ουκρανία μπορεί να παραμείνει υπό την εξουσία της Μόσχας;»
Κ.Ον
Διαβάστε εδώ ολόκληρη τη συνέντευξη που έδωσε ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος
