Μόνο τρεις άνθρωποι στον κόσμο ταξιδεύουν στο εξωτερικό χωρίς εθνικό διαβατήριο λόγω του αξιώματός τους. Τι ισχύει για τους υπαλλήλους του ΟΗΕ, ποια είναι τα ισχυρότερα διαβατήρια στον κόσμο και τι ισχύει για το ελληνικό διαβατήριο;
Για δισεκατομμύρια ανθρώπους το διαβατήριο είναι αυτονόητη προϋπόθεση για ένα ταξίδι στο εξωτερικό. Υπάρχουν όμως τρεις εξαιρετικά ιδιαίτερες περιπτώσεις στις οποίες ο συνηθισμένος αυτός κανόνας δεν εφαρμόζεται: ο βασιλιάς του Ηνωμένου Βασιλείου Κάρολος Γ΄, ο αυτοκράτορας της Ιαπωνίας Ναρουχίτο και η αυτοκράτειρα Μασάκο.
Γιατί ο Κάρολος δεν έχει διαβατήριο
Στην περίπτωση του Βρετανού μονάρχη η εξήγηση βρίσκεται στην ίδια τη φύση του βρετανικού διαβατηρίου. Τα βρετανικά διαβατήρια εκδίδονται στο όνομα του βασιλιά. Όπως εξηγεί επισήμως η βρετανική βασιλική οικογένεια, όταν ο μονάρχης ταξιδεύει στο εξωτερικό δεν χρειάζεται βρετανικό διαβατήριο, ακριβώς επειδή το έγγραφο εκδίδεται στο όνομά του.
Το προνόμιο πέρασε στον Κάρολο Γ΄ μετά τον θάνατο της Ελισάβετ Β΄. Δεν επεκτείνεται, όμως, στην υπόλοιπη βασιλική οικογένεια. Η βασίλισσα Καμίλα, ο πρίγκιπας Ουίλιαμ και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας διαθέτουν διαβατήρια όπως προβλέπεται κανονικά.
Η ειδική περίπτωση της Ιαπωνίας
Ανάλογο, αλλά διαφορετικής προέλευσης, καθεστώς ισχύει στην Ιαπωνία για τον αυτοκράτορα Ναρουχίτο και την αυτοκράτειρα Μασάκο. Η πρακτική ανάγεται σε απόφαση της ιαπωνικής κυβέρνησης του 1971, όταν κρίθηκε ότι δεν ήταν κατάλληλο ο αυτοκράτορας και η αυτοκράτειρα να υπάγονται στις συνηθισμένες διαδικασίες έκδοσης διαβατηρίων και ελέγχου μετανάστευσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το αυτοκρατορικό ζεύγος εμφανίζεται απλώς στα σύνορα χωρίς κανένα έγγραφο. Πριν από ένα ταξίδι, το ιαπωνικό υπουργείο Εξωτερικών ενημερώνει μέσω της διπλωματικής οδού τη χώρα προορισμού και οι απαραίτητες διαδικασίες διεκπεραιώνονται μεταξύ των δύο κρατών.
Τα υπόλοιπα μέλη της ιαπωνικής αυτοκρατορικής οικογένειας δεν έχουν το ίδιο προνόμιο και χρησιμοποιούν τα προβλεπόμενα ταξιδιωτικά έγγραφα.
Όλοι είναι ίσοι αλλά μερικοί είναι πιο ίσοι
Όλοι οι υπόλοιποι άνθρωποι, ακόμα και ο Πάπας της Ρώμης, οφείλουν να διαθέτουν διαβατήριο για να ταξιδεύουν. Βεβαίως όλα τα διαβατήρια δεν έχουν την ίδια ισχύ. Δηλαδή, με κάποια διαβατήρια μπορούμε να επισκεφθούμε περισσότερες χώρες χωρίς να απαιτείται βίζα ενώ με κάποια – λιγότερες. Αυτό έχει να κάνει με τις διεθνείς συμφωνίες που έχει η εκάστοτε χώρα, οι οποίες δίνουν περισσότερες ή λιγότερες ελευθερίες μετακίνησης στους πολίτες της.
Σύμφωνα με τον δείκτη Henley Passport Index, ο οποίος αξιολογεί 199 διαβατήρια σε 227 προορισμούς και ενημερώνεται κάθε μήνα, στην κορυφή της παγκόσμιας κατάταξης το 2026 βρίσκεται η Σιγκαπούρη, με πρόσβαση σε 192 προορισμούς χωρίς απαιτούμενη βίζα. Ακολουθούν η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, ενώ τα περισσότερα ευρωπαϊκά διαβατήρια βρίσκονται επίσης πολύ ψηλά στην κατάταξη.
Από τους «προνομιούχους» οι κάτοχοι ελληνικού διαβατηρίου
Σε αυτή την ομάδα ανήκει και το ελληνικό διαβατήριο, το οποίο συγκαταλέγεται στα ισχυρότερα παγκοσμίως. Ο κάτοχός του έχει πολύ ευρεία δυνατότητα μετακίνησης, τόσο χάρη στις συμφωνίες απαλλαγής από βίζα όσο και λόγω της ιδιότητας της Ελλάδας ως κράτους-μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ζώνης Σένγκεν. Στον αντίποδα, το 2026 το αφγανικό διαβατήριο παραμένει τελευταίο στην κατάταξη του Henley Passport Index, παρέχοντας πρόσβαση χωρίς εκ των προτέρων βίζα σε μόλις 24 προορισμούς. Η διαφορά αυτή δείχνει πόσο διαφορετική μπορεί να είναι στην πράξη η ελευθερία μετακίνησης δύο ανθρώπων, ανάλογα μόνο με το διαβατήριο που κατέχουν.
Και οι υπάλληλοι του ΟΗΕ;
Σε όλα αυτά βέβαια υπάρχει και μια εξαίρεση. Υπάρχουν χιλιάδες άτομα που κυκλοφορούν ανά τον κόσμο με απλοποιημένες διαδικασίες μόνο και μόνο επειδή έτυχε να εργάζονται σε έναν συγκεκριμένο φορέα: τον ΟΗΕ.
Ο ΟΗΕ διαθέτει δικό του διεθνώς αναγνωρισμένο ταξιδιωτικό έγγραφο, το United Nations Laissez-Passer, γνωστό ως UNLP. Η δυνατότητα έκδοσής του προβλέπεται από τη Σύμβαση του 1946 για τα προνόμια και τις ασυλίες των Ηνωμένων Εθνών.
Το laissez-passer μπορεί να χρησιμοποιείται από αξιωματούχους του ΟΗΕ κατά τις επίσημες μετακινήσεις τους και αναγνωρίζεται ως έγκυρο ταξιδιωτικό έγγραφο από τα κράτη που εφαρμόζουν τη σχετική σύμβαση. Δεν αποτελεί, ωστόσο, ένα «μαγικό διαβατήριο»: δεν παρέχει από μόνο του διπλωματική ασυλία και, όπου απαιτείται βίζα, ο κάτοχός του εξακολουθεί να πρέπει να την εξασφαλίσει. Για όσους ταξιδεύουν επισήμως για τον ΟΗΕ προβλέπεται πάντως ταχύτερη διεκπεραίωση των σχετικών διαδικασιών.
Η κατηγορία αυτή δεν είναι καθόλου μικρή. Το σύστημα των Ηνωμένων Εθνών απασχολούσε το 2025 περίπου 120.000 εργαζομένους, ενώ μόνο η Γραμματεία του ΟΗΕ αριθμούσε πάνω από 35.000 υπαλλήλους. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι τους κατέχουν UNLP, καθώς η έκδοσή του εξαρτάται από την ιδιότητα και τα υπηρεσιακά καθήκοντα κάθε εργαζομένου.
