Η υπόθεση Ουσμάνοφ αναδεικνύει μια βαθιά ευρωπαϊκή αντίφαση: ενώ η Ρωσία διεξάγει υβριδικό πόλεμο κατά της Ευρώπης, πρόσωπα της οικονομικής της ελίτ αξιοποιούν τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τα δικαστήρια για να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους.
Η απόφαση της Γαλλίας να συνταχθεί με τη Σλοβακία ζητώντας την αφαίρεση του Αλίσερ Ουσμάνοφ από τη λίστα κυρώσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκάλεσε έντονη ενόχληση σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Ο Ρώσος δισεκατομμυριούχος βρίσκεται υπό κυρώσεις από το 2022 και θεωρείται από την ΕΕ πρόσωπο στενά συνδεδεμένο με το οικονομικό σύστημα που στηρίζει το καθεστώς Πούτιν. Το Παρίσι δεν έχει εξηγήσει δημόσια αναλυτικά τους λόγους της στάσης του, ενώ Ευρωπαίοι διπλωμάτες που μίλησαν στο Euronews εκτίμησαν ότι πίσω από αυτήν βρίσκονται κυρίως οικονομικά κίνητρα.
Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς γιατί τέτοιες πιέσεις υπάρχουν. Για δεκαετίες, οι μεγάλες ρωσικές περιουσίες διασυνδέθηκαν με ευρωπαϊκές τράπεζες, επιχειρήσεις, επενδυτικά σχήματα, ακίνητα, δικηγορικά γραφεία και οικονομικά συμφέροντα. Οι κυρώσεις δεν πλήττουν ποτέ μόνο ένα πρόσωπο. Αγγίζουν ολόκληρα δίκτυα σχέσεων που έχουν δημιουργηθεί στο εσωτερικό της Ευρώπης.
Υπάρχει όμως και ένα λιγότερο προφανές στοιχείο, το οποίο αξίζει να εξετάσουμε και να σκεφτούμε πως μπορεί η Ευρώπη να προστατέψει τον εαυτό της από εκείνα τα μέσα που έφτιαξε η ίδια.
Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει πλέον επίσημα ότι η Ρωσία διεξάγει μια μακρόχρονη και συντονισμένη υβριδική εκστρατεία εναντίον της Ευρώπης: σαμποτάζ, κυβερνοεπιθέσεις, επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές, χειραγώγηση της πληροφορίας και απόπειρες παρέμβασης στις δημοκρατικές διαδικασίες. Το Συμβούλιο της ΕΕ μιλά ρητά για «επίμονες, συντονισμένες και μακροχρόνιες» ρωσικές υβριδικές εκστρατείες.
Κι όμως, την ίδια στιγμή, πρόσωπα που αποτελούν μέρος της οικονομικής ελίτ αυτού του συστήματος μπορούν να χρησιμοποιούν στο έπακρο τους ευρωπαϊκούς θεσμούς για να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους.
Ο Ουσμάνοφ έχει προσφύγει στα ευρωπαϊκά δικαστήρια κατά των κυρώσεων που του επιβλήθηκαν. Και δικαίως, από θεσμική άποψη: η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένωση κρατών δικαίου και κάθε απόφαση που δεσμεύει περιουσία ή περιορίζει δικαιώματα πρέπει να μπορεί να ελεγχθεί δικαστικά. Το Γενικό Δικαστήριο της ΕΕ απέρριψε το 2025 προσφυγή του Ουσμάνοφ, κρίνοντας ότι τα κριτήρια για τη διατήρησή του στον κατάλογο ήταν επαρκή.
Βλέπουμε εδώ το εξής παράδοξο: Η Ρωσία απομακρύνεται συστηματικά από τους διεθνείς μηχανισμούς λογοδοσίας, αγνοεί αποφάσεις, παρέχει προστασία σε πρόσωπα που καταζητούνται στο εξωτερικό και χρησιμοποιεί κρατικούς και παρακρατικούς μηχανισμούς εναντίον ευρωπαϊκών χωρών. Παρ’ όλα αυτά, η οικονομική της ελίτ εξακολουθεί να απολαμβάνει πλήρως την προστασία της ευρωπαϊκής έννομης τάξης.
Με άλλα λόγια, ένα σύστημα που επιτίθεται στην Ευρώπη μπορεί ταυτόχρονα να αξιοποιεί τα ίδια τα θεσμικά της πλεονεκτήματα: ανεξάρτητα δικαστήρια, αυστηρές διαδικασίες, δικαιώματα προσφυγής και την ανάγκη τεκμηρίωσης κάθε απόφασης.
Δεν λέμε ότι η η Ευρώπη πρέπει να εγκαταλείψει αυτές τις αρχές. Αν το έκανε, θα αναιρούσε τον ίδιο τον λόγο για τον οποίο διαφέρει από τη σημερινή Ρωσία. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει: είναι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί αρκετά γρήγοροι, αρκετά αυστηροί και αρκετά πολιτικά αποφασισμένοι ώστε να μην μετατρέπονται οι εγγυήσεις του κράτους δικαίου σε εργαλείο στα χέρια εκείνων που στηρίζουν ένα καθεστώς που το πολεμά.
Ο Ρώσος δισεκατομμυριούχος μπορεί να προσλάβει τους καλύτερους δικηγόρους της Ευρώπης και να απαιτήσει από ένα ευρωπαϊκό δικαστήριο να εξετάσει εξονυχιστικά εάν παραβιάστηκαν τα δικαιώματά του. Ο Ουκρανός που έχασε το σπίτι του από έναν ρωσικό πύραυλο εξακολουθεί, τέσσερα και πλέον χρόνια μετά την έναρξη της πλήρους εισβολής, να αναζητά έναν αποτελεσματικό μηχανισμό για να πάρει αποζημίωση από τον δράστη.
Σήμερα είναι η Ρωσία που ροκανίζει την Ευρώπη με τα ίδια της τα μέσα. Αύριο θα είναι η Τουρκία, η Κίνα και οποιοσδήποτε άλλος. Είναι ορισμένα πράγματα πάνω στα οποία πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά για το τι μέτρα θα πάρουμε.
